Görselleştirmesek...

Günümüzde teknolojik olanaklar sayesinde mimari tasarım sunumlarında bilgisayar ortamında gerçekleştirilen modellemelerin  önemli bir yeri olduğunu izliyoruz. Bu yeni sunum teknikleri bazen çok ilkel biçimlerle, bazen avantgarde yaklaşımlarla ya da bambaşka şekillerle desteklenerek tasarımcının da özgün bakışını ve iç dünyasını yansıtan bir havaya bürünebiliyor. 3 boyutlu modellemeye imkan veren programların kullanımının yaygınlaşmasıyla bu yöntem giderek popülerlik kazanırken, el emeği gerektiren eski tip ifade tekniklerinin (maket, perspektif, eskiz vb.) giderek terkedildiğini ve bu programların sadece sunum aşamasında değil tasarım aşamasında da kullanılmaya başlandığını görüyoruz. Bu noktaya kadar hiç bir problem yok gibi gözüküyor. Ancak meselenin pratik kısmı birçok sorun içeriyor. Yazının bundan sonraki bölümünde bu tip sunumlardan kısaca "görselleştirme" diye bahsedeceğim. Yani bir mimari projenin 3 boyutlu olarak modellenerek belli noktalarından perspektif görüntülerin alınması işi.


Görselleştirmenin kısa tarihine bakacak olursa, yazılımların sunduğu olanaklar sayesinde imajların giderek daha gerçekçi bir hal aldığını da görebiliriz. Aslen bilgisayar ortamında 3 boyutlu modelleme, görselleştirme ve animasyon  işleri, reklam, sinema, tv, endüstriyel tasarım ve muhtelif görsel tasarım dallarının da kullandığı bir yöntemdir. Hatta bu meslek grupları bu işi yapmaya daha da önceden başlamıştır ve sadece yapı modellemedikleri için daha yetkin bir şekilde daha kapsamlı çalışmalar yapabilmektedirler. Mimarlık sektörünün bazı aktörleri bugün sunumlar konusunda bu işte daha yetkin olan bu sektörlerden hizmet almaktadırlar. Bu bakımdan görselleştirmenin mimari bir sunum tekniği olmaktan çıkarak reklama yönelik bir araç olmaya başladığını da söyleyebiliriz. Henüz inşaatı  tamamlanmamış projeler, bu yöntem kullanılarak potansiyel müşterilerine kataloglar içinde ulaştırılmaktadır. Bu noktaya kadar toparlarsak, görselleştirmenin temel amaçlarını şöyle sıralayabiliriz.


- Mimari tasarıma yardımcı rol üstlenmek 
- Mimari tasarımın (müşteriye ya da işverene) somutlaşmış halini yansıtmak
- Konut alışverişini destekleyen bir referans ve reklam aracı olarak kullanmak


Peki bu görselleştirme nasıl yapılır?


- 3 boyutlu modellemeye olanak sağlayacak bir program bulunur
- Proje çizimleri üzerinden tasarım bu programda 3 boyutlu olarak modellenir
- Malzeme kararları modele yansıtılır. Bu noktada en can alıcı konu farklı malzeme atanacak alanların farklı kütleler olarak modellenmesi ve malzeme bitiş detaylarının gerçeğe yakın modellenmesidir. Aksi takdirde detaylı bir görüntü alınacak olursa imaj yapay gözükebilir. 
- Projenin çevresindeki (dış mekan) yada iç mekansa içerisindeki elemanlar (yapılar, ağaçlar, insanlar, mobilyalar vb.) modele yerleştirilir. (Bunun olması şart değil. Alternatif yöntemler vardır.)
- 3 boyutlu program içerisinde görüntüler alınmadan önce ortama ışık kaynağı/kaynakları yerleştirilir. 
- Modele bakmak istediğimiz noktalara kameralar yerleştirilerek açıları ve derinlikleri ayarlanır bu aşamada yapılacak ayarlar, gerçek hayatta fotoğraf çekmekten çok farklı değildir. Bu bakımdan ışık kaynağının da yerleşimi önemlidir. 
- Son olarak görüntülerin kalite ayarları yapılır ve "render" yani görüntü alma tuşuna basılır. Kalite zaman ile doğru orantılıdır. Kaliteyi, imaj boyutunu ve detayı arttırmak istiyorsanız görüntüleri alma süreniz uzayacaktır. Bu durumun kullandığınız bilgisayarınızın işlemcisiyle ve ram miktarıyla ilgili olduğunu da unutmamak gerekmektedir. 
- Belli bir süre sonra bilgisayarın işlemden geçirdiği görüntüyü istediğiniz imaj formatında bilgisayara kaydederek sunumunuzda kullanabilirsiniz. 
- Bu sürece ek olarak bir imaj işleme programında elde ettiğiniz bu görüntülerin ayarlarıyla oynayabilir. İmajın içerisine farklı imajlar yada elemanlar monte edebilirsiniz. Bazı durumlarda ortam elemanlarını (ağaç insan vb.) model içerisinde koymak yerine bu son aşamada yerleştirmek zaman açısından avantaj sağlayabilmektedir. Ortamda ne kadar çok eleman olursa görüntüyü alma süreniz o kadar artacaktır. 
- Şunu da önemle belirtmek gerekir ki son aşama da gözüken imaj işleme programı bazen işin büyük bir kısmının kotarılmasına yardımcı olmaktadır.


Görselleştirme işinin araçlarını deşifre edelim:


- Yüksek konfigürasyonlu bir yada daha fazla bilgisayar.
- Bu işlemleri gerçekleştirecek işçi/işçiler. (tekniker, mimar vb.)
- Proje çizimlerini inceleyebileceğiniz, düzeltebileceğiniz CAD tabanlı bir çizim programı (ör: AutoCAD, ArchiCAD vb.)
- 3 boyutlu modellemeye olanak veren bir program (ör: 3ds MAX)
- Bir imaj işleme programı. (ör: Photoshop)
- İsteğe bağlı olarak bir görüntü alma "render" motoru (ör:vray, maxwell vb.)




Peki neden herşeyi böyle didik didik ederek açıklıyoruz ? Alt tarafı sayısal bir kaç işlem birazda kolumuz yoruluyor. Ne var bunda ? Herkes yoruluyor...


Görselleştirme işi bir anlatım yöntemidir. Mimar kişi, tasarımda anlatmak, aktarmak, betimlemek, dikkat çekmek istediği konuları, durumları, senaryoları projesine referans olabilecek görseller ile anlatmaya çalışır. Modelleme ve renderlama da bu referanslardan biridir. Projeyi gerçeğe yakın anlamda karşınızdakine anlatabilmek adına iyi bir fırsattır. Birçok mimarlık firması, ya kendi kadrosuna kattığı elemanlar sayesinde ya da alt taşeron firmalar vasıtası ile bu konuda destek almaktadırlar. 


Günümüzde bu iş kaçınılmaz hale gelmiştir. Mimarlar ve teknikerlerin oluşturduğu bazı gruplar sadece bu konuda hizmet vermek için şirketler kurmuşlar ve uzmanlıklarını bu konuya kaydırmışlardır. Bunlara piyasada "rendırcı" "render ofisi" "3dci" gibi sıfatlar yakıştırılmıştır. Bunun yanında piyasada "alaylı" olarak tabir edilen başka bir grupta bu yazılımlarda tecrübe kazanarak bu işi profesyonel olarak yapmaya başlamışlardır. Ancak her iki grup arasındaki eğitim farkı işin bedeline gelince derin uçurumlar yaratmıştır. Tasarım disiplininden gelen kesim profesyonel bir sıfat altında bu işi yaptığı için yüksek bedeller koyarken, alaylı kesimin büyük bir kısmı (hepsi değil) işin bedelini sadece harcanan emek üzerinden hesap ettiği için  bedelini ciddi biçimde düşürmüştür. Daha sonra bazı cingöz mimarlar da bu durumla rekabet edebilmek için fiyatlarını düşürmek zorunda kalmışlardır. 


Bu durumu bir anı ile örneklendirmek gerekirse, 10 adet yüksek kaliteli, "foto-realistik" imaj istenen bir mimari sunum işinde, bazı gruplar sadece tek bir imaj için x bedel isterken, bazı gruplar işin tümüne x/2 bedel verip, bu bedel üzerinden KDV dahil fatura bile kesmektedir. Bu inanılmaz bir uçurumdur. Bu fiyat kırmak değil piyasayı paramparça etmektir. Bunun yanında bazı örneklerde "rendercı" nın ilk iş bedava kampanyalarına da rastlamaktayız. Şunu da belirtmek gerekir ki farklı grupların verdiği işler arasında kalite açısında ciddi farklılıklar vardır. Bir işin bir standartı ve bedelinin bir rayici olmaz mı ? Piyasadaki ürünlerin ve hizmetlerin fiyatları belli değil midir ? Bu ne kadar saçma bir rekabet ortamıdır ? 


Görselleştirme bedelleri arasındaki bu uçurum, ekonomik açıdan artık bu hizmetin verimli olamayacağını göstermektedir. İşverenler zaten işi ucuza getirmeye dünden razıdır. Herşey olsun, kaliteli olsun, hızlı olsun, revizyon gelsin, ama acayip ucuz olsun, hatta utanmazsan bedava olsun... Böyle birşey mümkün müdür? Ülkemizde mümkündür. 


Mimarlık mesleğinin farklı kolları her geçen gün giderek değersizleşmektedir. Bir yere teklif verdiğinizde "Ama ben şu kadara yapan buldum" diye bir cevapla karşılaşabilmektesinizdir. Talep edilen sizin güzide emeğiniz değil sunduğunuz ucuz hizmettir. Biz bu kadar veryansın ederken, bizim bazı sevgili işbirlikçi meslektaşlarımızda hizmet bedellerini yerlere düşürerek mesleğin saygınlığını ve değerini kendi seviyelerine çekmekte, iki paralık etmeye devam etmektedirler. 






Alper ÇAKIROĞLU

Temporary City Workshop

12 -17 Kasım 2009 tarihleri arasında Yıldız TU, Bilgi Ünivesitesi ve 2010 Istanbul Kültür Başkenti ajansının işbirliğiyle Alman, Macar ve Türk mimarlık öğrencilerinin katılımıyla, "Temporary City" çalışması gerçekleştirildi. Seminerler, geziler ve workshop sonrasında, Pecs, Istanbul ve Ruhr bölgesinden gelen üniversite öğrencileri, Haliç Tersanesi örneği üzerinden kentsel mekanları analiz ettiği, yorumladığı ve öneriler getirdiği bir takım çalışmalar ortaya çıktı. 8 farklı grup özgün görsel sunumlarla hem Tersaneyi hem de kentsel mekan kavramını irdelediler. 

Seminerleri ve gezilerin bir kısmını kaçırmama rağmen workshop'un ikinci günü 3. gruptaki yerimi aldım. Bölgenin kendine özgü yapısı, Galata&Pera, kentsel mekan üzerine tartışmalar sonunda, alanı bireysel çalışmalar ile betimlemeye ve yorumlamaya başladık. Haliç Tersanesi çok kritik bir noktada yer alan bir yapı grubuydu. Birçok kentsel dönüşüm projesine gebe olan Haliç bölgesi ile kentsel canlılığı elinde bulunduran Galata&Pera bölgesi arasında bir bariyer görevi görüyordu. Öte yandan iki bölge arasındaki bağlantının sağlanabileceği bir yaklaşım noktası olma potansiyeline de sahipti kuşkusuz. Bunun üzerine geliştirilen senaryolar ve Taksim&Pera bölgesinin aktivasyon gücünü yansıtan bir analiz ile beraber sunumumuzu tamamladık. 

Bu süreçten sonra 2 ay içerisinde öğrenciler Haliç Tersanesinin sınırladığı alan içerisinde toparlanan veriler ve analizler doğrultusunda geçici bir strüktür tasarlayacaklar. İşin en heyecan verici kısmı bu yarışmayı kazanan grup projesini uygulama fırsatı bulacak. Herkese bol şans.

Alper ÇAKIROĞLU

RENEX 2009

Bugün Renex 2009 fuarındaydık. Sürdürülebilirlik, enerjilerin verimli kullanımı, yalıtım ve yenilenebilir enerji sistemleri ile ilgili birçok ülkeden farklı firmalar bu fuarda ürünlerini tanıtma fırsatı buldular. Rüzgar enerjisi, güneş enerjisi, jeotermal, biokütle vb. konular başta olmak üzere ısı pompası ve kojenerasyon sistemleri üzerine birçok örnek sergilendi. 

Doğal kaynakları verimli kullanmayı sağlayan sistemler, bilimadamlarının işaret ettiği potansiyel enerji sıkıntılarının hissedilmesiyle, daha çok önem kazanmıştır. Son dönemde ülkemizde de gündeme getirilmeye başlanan ekoloji bilinci, bu aralar mimarlık ve tasarım için sıkı bir bağlam yaratmaktadır. Sunulan sistemlere bakıldığında, tasarlanacak olan yeni yapıların konforu, enerji verimi ve bunu sonucunda doğacak çevresel duyarlılık ve maddi kazanç açısından birçok öneri getirilmektedir. 

Şahsi görüşüm, sunulan sistemler arasında en parlak olanı "ısı pompası" adı verilen sistem. Bu sistem ısıtma, soğutma ve sıcak su ihtiyacınızı, ortamdaki sıcaklık farkından doğan enerjinin yardımıyla karşılıyor. Sistem hava, su ve toprak kaynaklı olarak üçe ayrılıyor ve elektrik ile çalışıyor. İlk kurulum maliyeti doğalgaz (LPG) sistemlerinden daha yüksek. Bir oran vermek gerekirse doğalgaz için gerekli kurulum x ise bu sistemin kurulumu 3x (pazarlık yapmadan). Müstakil 200 m2 lik bir konutunuz olduğunu düşünürsek sistem kurulduktan sonra aylık maliyeti, doğalgazlı sistemden en az 4 kat daha düşük. Sistem bu hesaba göre 3 sene içerisinde kendini amorte ediyor. Üreticiler tarafından 20-25 senelik bir garanti kapsamına alındığı düşünülürse LPG sisteme göre çok daha makul bir masrafı var. 

Bence ısı pompasında en büyük avantajlardan biri de doğalgaz ile alakanızın olmaması. İthal edilen bu enerji kaynağının ne zaman kesileceği, ne zaman biteceği belli değil ve maliyeti yüksek. Isı pompası için en kötü ihtimalle etrafınızda hava ya da toprak olması yeterlidir. Sistemin ülkemizde kullanımının artması ile beraber üretim artacak, yerli rekabet piyasası oluşacak ve fiyatlar daha da düşecektir. Kullanımın artması ile beraber fiyatların düşmesi ve bu sistemlerin cazip hale gelmesi, aslında her sürdürülebilir teknoloji için gereklidir. Özellikle rüzgar enerjisi gibi ülkemizde pek yaygınlaşamamış sistemlerinin maliyetinin düşmesi de bu sürece bağlıdır. 

Herkesin mümkün olduğunca kendi enerjisini üretebildiği bir yaşam belki devlet babanın pek hoşuna gitmeyebilir. Umarım (doğalgaz ihaleleri alındı diye) rekabeti baltalamak için yeni yaptırımlar ya da özel vergiler dayatılmaz ve bu bilinç teşvik edilir. Doğa kaynaklarının verimli kullanılması fikri bir bakıma modern insanın kendisine ve çevresine karşı duyması gereken sorumluluğu hatırlamasıyla çıkmıştır. Bu hatırlatma geleceğimiz için de büyük önem taşımaktadır. 


Alper ÇAKIROĞLU

Mimar&İşveren İlişkileri Adına Kayıtdışı Bir Değerlendirme ( 2 )

2. bölümde gene karşımıza çıkabilecek klişe cümleler ile devam ediyoruz.

"- Siz bu işi bir yapın. Elimizde daha çok iş var sizinle yağacağımız. Biz büyük bir firmayız."

Bu cümle ile karşılaştığınızda toplantının ortasında bile olsanız acil bir işinizin çıktığını söyleyip oradan ayrılın. Müteahhitlerin ve işverenlerin, mimarların zekasını sınadığı en sıradanlaşmış ve yaygın cümlelerden birini işittiniz az önce. Bir işi bedavaya getirmek için geleceğe dair vaatlerde bulunarak sizi ileriye yönelik umutlandırıp, fedakarlık yapma dürtünüzü uyandırmak için sarfedilen bir cümledir. İçinizden bir ses "hadi bunu bir yapalım bak daha devam edecekmiş ne güzel" demektedir. O ses çaresizliğin ve tecrübesizliğin sesidir.

Bu cümleyi duyduysanız karşı taraf büyük olasılıkla sizi istismar edecektir. Bunun yanında küçük bir olasılık var ve şansımı denemek istiyorum diyorsanız, lütfen ileride verilecek ikinci işi bedava yapacağınızı söyleyin ve anlaşmayı tersine çevirin. Bundan sonra karşı tarafın vücut hareketlerinde, mimiklerinde, surat ifadesinde ve cümlelerinde oluşacak değişim sizi çok şaşırtacaktır. Birkaç dakika önce atıp tutan büyük işadamı gevelemeye, ağzının içine doğru konuşmaya başlayıp, garip sebepler bulmaya çalışacaktır. Bir kısım örnekte ise işi esprilerle geçiştirmeye, şen kahkahalarla ortamı yumuşatmaya çalıştıkları görülmektedir.

"- Bu teklif çok."

Öncelikle belirtmek isterim ki işin teklif kısmına gelmiş olmanız önemli bir başarıdır. İşvereni vereceğiniz hizmetin bir karşılığı olduğuna dair ikna etmişsiniz demektir. Ancak teklif vermek çok sıkıntılı bir süreçtir. Çünkü piyasanın hizmetlere vermiş olduğu fiyat tarifesi, mensubu olduğumuz meslek kuruluşlarının belirlediği tarifeyle uyumsuzdur.

Teklife ne yazarsanız yazın büyük bir olasılıkla bu cevabı alacaksınız. İnsanlar vereceğiniz hizmetin bedeline ait bir bilgiye sahip olmasa da sizden indirim isteyeceklerdir. Bu ticaret dünyasında bir gelenek gibidir. Karşınızdaki sizin fiyatınızı zaten çoktan biçmiştir. Bunu eğitime ve mesleğe yapılmış bir hakaret olarak da yorumlayabiliriz.

"- Ne sözleşmesi? Siz bize güvenmiyor musunuz? "

Mimar kişi iş hayatında sağlam adımlarla ilerleyip geçmişte yapılan hataları tekrarlamak istemiyorsa iş ilişkilerini kağıt üzerinde, yazılı ve onaylı bir şekilde tutmalıdır. Sözlü taahhütler ve anlaşmalar iş hayatında resmi anlamda hiçbir şey ifade etmez. Ancak her nedense mimarlar hiç tanımadıkları insanlara bile ticari hayatta sonsuz güven duyabilme özelliğine sahiptirler. Bu müthiş yanılgının kesinlikle terkedilmesi gerekmektedir. Okulda öğretilen kavramların aşırı soyut olması neticesinde mimarın hayalgücü gelişirken, ticari yönü zayıf kalmıştır.

Mimarlık hizmetinin sadece bedeli değil süreçleri, hizmet tanımı ve ödeme takvimi de önemli konulardandır. Yapacağınız işi yazılı olarak tanımlarsanız, işveren sizden ek bir hizmet talep etmeye çalıştığında bir dayanağınız olur. Ödeme takvimini belirlerseniz, maddi karşılığını alamadığınız bir iş için hukuki süreç başlatabilme hakkınız doğar. Aksi takdirde işveren sizden fazladan iş isteyecek ve ödemeyi de geniş süreçlere yayarak sizi oyalayacak hatta bazen ödeme vermeyi unutmayı tercih edecektir. İşveren ile mimar arasındaki ticari ilişkiler gönül bağları ve salt güven ilişkileriyle sürdürülemez.

Mimar&İşveren İlişkileri Adına Kayıtdışı Bir Değerlendirme ( 1 )

Mimarlık mesleği, bir hizmet sektörü olarak bakıldığında, ülkemizde aslında pek ihtiyaç duyulmayan bir sektördür. İnşaat sektörünün bu kadar sıkı atılımlar yaptığı ve yapmaya devam ettiği bir ülkede inşaat sektörüyle direkt ve öncelikli bağlantısı olan bir hizmet sektörüne ihtiyaç duyulmadığını söylemek inandırıcı gelmeyebilir ancak pratikte durum böyle değildir. Hatta mimarın varolduğu işlerin bile çok sağlıklı yürümediği/yürütülemediği bir gerçektir.

Genç bir mimar olarak, mesleğimi serbest bir şekilde icra ettiğim süre içerisinde ülkemizde mimarlık mesleğine bakışın nasıl olduğunun resmini çizebilecek birçok hatıra edindim. Genç olmanız, mimar olmanız, yaratıcılığınız, tasarım tarzınız, projeyi yürütme biçiminiz, şirketinizin yaşı gibi konular her zaman işverenler tarafından sorgulanan konulardır. Mimarlık eğitiminin meslek pratiği ile alakasının olmaması, okulda bize yüklenen mimari estetik anlayışının az eğitilmiş toplumumuzda bir karşılığının bulunmaması, sürekli diyalog problemlerine yol açmaktadır. Bunun yanında mimarlık mesleğini bir değere dönüştürmek ve bundan bir kazanç sağlamak en zor ve çözümsüz konulardan bir tanesidir. İş ilişkilerinin hukuki anlamda korunmasının sağlanması, ticari kaygıları olan mimarlar için en kritik noktalardan bir tanesidir. Her meslek grubunda olduğu gibi işverenler mimarlık hizmeti alırken tercihlerini bu bedellerin miktarına göre yaparlar. Bu bakımdan bedelini mimarlık hizmetleri tarifesine göre düşük verenler ihaleyi kazanırlar. Ancak bu işbirlikçi anlayış işveren gruplarının mimarlık mesleğine bakışını ciddi biçimde etkilemektedir. Kısaca özetlersek, mimarlık mesleği fiyat kıran mimar profili sayesinde ticari açıdan zarar görürken, saygınlığını da kaybetmiştir.

Bu yazının resmi bir dille sürdürülmesinin mümkün olmadığını içten içe hissederek bundan sonra yaşananları daha gündelik bir üslupla anlatmanın daha uygun olacağı inancındayım. Buna göre hemen kendi mesleki hayatımdan direkt olarak referans aldığım olaylar ile başlamak istiyorum:

- Merhaba biz bir yere teklif vereceğiz. Ona bir etüd çizilecek. Ada pafta parseli gönderiyorum ona bir bakalım ya...

Kısaca etüd adı verilen hizmet özellikle inşaat sektörünün hızla ilerlediği İstanbul'da çok popüler bir konudur. Eskimiş apartman tipi konutları yıkarak kat karşılığı yeni konut üretimi yapan müteahhitlerin mimarlık ofislerinin kapılarını sürekli aşındırmalarına neden olan bir fenomendir.

Buradaki amaç mimarlık hizmeti almak değildir. Amaç, verilen arazinin imar durumuna göre müteahhitin istediği alan paylaşımını yakalayabilmek bunun yanında imar yönetmeliğindeki boşlukları kullanarak müteahhite gayriresmi kazanç sağlamaktır.

Etüd çalışması bir vaziyet planı, hisse bölüntüsü kesiti, bir zemin kat, bir malsahibi kat planı, bir müteahhit kat planı ve elbette en az 1 adet perspektiften oluşur. Bu perspektif gündelik hayatta render olarak adlandırılır ve bilgisayar ortamında hazırlanan foto-gerçekçi imajlara verilen genel isimdir. Etüd hizmeti imar yönetmeliğine kesinlikle uymalıdır çünkü müteahhitin kat malikleri ile yapacağı sözleşmenin ekinde bir taahhüt olarak yer alacaktır. Bu bakımdan mimarın bu konuda hata yapması kabul edilemez! Render adı verdiğimiz imaj ise yeni yapılarda sıklıkla kullanılan malzemelerin cephede yeni bir armonisini yansıtmalıdır. Söve, terracota, fibrobeton olarak adlandırılan malzemeler bunlardan birkaçıdır.

Etüdün konut tipi ise 2+1, 3+1, 4+1 olarak müteahhit tarafından tanımlanır. Bu konut tipi üzerinde çok fazla düşünülmesi gerekmeyen standart "Kadıköy" tipi konuttur. Antreden ön cepheye bakan salona sonra yan cepheye bakan mutfağa ve arkaya doğru yönelen koridora geçilir. Koridor boyunca odalar ve ortak banyo dizilir. Ebeveyn odasına dolap odası ve ufak bir banyo sıkıştırılır. Plan bundan ibarettir. Zaten çoğumuzda böyle bir evin içinde yaşamaktayızdır.

Şimdi en can alıcı noktaya geliyoruz. Bu hizmet, tanımdan da anlaşıldığı gibi sadece taahhütnameye yönelik ufak bir avan proje gibidir. Bu hizmeti verebilmek için imar yönetmeliğini ve boşluklarını biliyor olmak, imar durumunu okuyabilmek, buna göre hızlı bir konut modeli yaratabilmek gerekmektedir. Bu hıza erişebilmek için gerekli bilgisayar çizim programlarına hakim olmak ya da hakim olan insanları çalıştırmak gerekmektedir. Özel bir hizmet olan 3 boyutlu modelleme ve sonucunda elde edilen perspektif görüntü ise ayrı bir uzmanlık konusudur. Bu tip bir çalışmayı yapmak ve bilgiye sahip olmak ya da bu bilgiye sahip bir insanı alt taşeron olarak bulmak/çalıştırmak kolay değildir. Bu bilgisayar programlarının lisans bedellerine değinmiyorum bile...

Tüm bunları tekrar hatırlatmamın nedeni bu hizmetin piyasada bedelsiz olarak yapılıyor olmasıdır. Evet, bir müteahhit sizi arar bu hizmeti ister ve bunun bedelini size ödemez çünkü böyle bir alışkanlığı yoktur. Bu hizmet bazı mimarlık bürolarınca "yaparız abicim" mimarlar tarafından bir karşılık beklemeden yapılmaktadır. Bunun sebebi ise müteahhitin size yaptığı sözlü taahhüttür. Eğer etüdünüz kat malikleri tarafından beğenilir ve kabul edilirse müteahhit kişi size mimar proje müellifliği teklifinde bulunacaktır. Yani projeyi alırsa size mimari projeyi çizdirecektir. Fena bir teklif değil aslında ama o kadar emin olmayalım hemen... Sözlü taahhüt kısmı çok kaygan bir zemindir. Müteahhit işi alsa bile mimari proje teklifinizi çok bulursa size işi vermeyebilir. Karşı çıkabilirmisiniz? Tabiiki hayır. Hukuki bir dayanağınız ya da güvenceniz yoktur. Hatta bazı senaryolara göre müteahhitler etüdleri farklı ofislere projeyi ise sadece belediye ile bağlantıları kuvvetli olduğu için iş yapan bambaşka ofislere vermektedir. Belediye ilişkileri kuvvetli ofislerinde mimari proje bedelleri konusunda esnek olduğu gerçeğini söylememize gerek yoktur herhalde. Sadece bu ilişkiler üzerinde iş yapmayı ve hizmet vermeyi hedefleyen ofisler bu işe doğal olarak salt ticari olarak bakmaktadırlar.

"Etüd" ve "belediye projesi" sektörü sınırları işbirlikçi mimarlar tarafından çizilen bir fenomendir. Bu konularının sunum biçimi ve bedeli de bu kesim tarafından belirlenir ve uygulanır. Asıl acıklı olan durum, İstanbul'un neredeyse tamamındaki yapılaşmanın bu tip "mimari" hizmet biçimleriyle desteklenmiş olmasıdır. O yüzden yapılan orta halli konutların büyük bir kısmı birbirine benzemektedir.

Karayolları Arazisi Hakkında

KAMU ARAZİSİNDE BİR KENTSEL DÖNÜŞÜM DENEYİMİ:

KARAYOLLARI 17. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ ARAZİSİ

Alper ÇAKIROĞLU

Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir Planlama Doktora Programı

1. GİRİŞ

Tarihe baktığımızda kentlerin zaman içerisinde sosyal, ekonomik, kültürel ve politik koşullara göre kentsel formun sürekli bir dönüşüm içerisinde olduğu görülmektedir. Bu durum kentin devingen bir yapıya sahip olduğunun kanıtıdır. [1] Buna göre zaman içinde yaşanılabilirliği sorgulanan kentler, farklı tarihsel süreçte ve zaman dilimleri içerisinde bu dönüşümleri hızlı ve yoğun bir şekilde yaşamışlardır. Bu dönüşüm süreçleri, dönemsel koşulların yapılandırdığı modeller neticesinde farklı biçimlerde gerçekleştirilmiştir. Özellikle sanayi kentine ve küresel kente geçiş süreçlerinin bu bağlamda en kayda değer örnekler olarak göze çarpmaktadır. [2] Günümüzde de sermaye birikiminin inşaat sektörüne yönelmesi ile beraber kentlerde kaçınılmaz bir dönüşüm süreci yaşandığı görülmektedir.

Bu çalışmada kentsel dönüşüm kavramı genel olarak ele alınarak, bu bağlamda ülkemizde gerçekleştirilen ve konuya örnek olabilecek bir süreç değerlendirilecektir. Kamuya ait ve üzerinde tescilli yapı bulunan bir arazinin, kentsel dönüşüm kapsamına alınarak imar durumunun değiştirilmesi, özelleştirilmesi, satışı ve tekrar projelendirilmesi ele alınacaktır.

2. KENTSEL DÖNÜŞÜM

Kentsel dönüşüm, bozulma ve çökme olan kentsel alanın ekonomik, toplumsal, fiziksel ve çevresel koşullarının kapsamlı ve bütünleşik yaklaşımlarla iyileştirilmesine yönelik olarak uygulanan strateji ve eylemlerin bütününü ifade etmektedir. Kentsel dönüşüm hareketi, Endüstri Devrimi ile beraber üretim biçimleri dönüşen Avrupa ülkelerinin şehirlerinde görülmeye başlanmıştır. Bu dönemde sosyal yapının farklılaşması ve kent nüfusunun artması ile beraber konut üretiminin yoğunlaşması neticesinde, kentlerin geleneksel yapıları da kaçınılmaz bir dönüşüm içerisine girmiştir. Bu dönüşüm 20. yy başında modernizm akımıyla beraber, II. Dünya Savaşı sonrasındaki yıkımlar sonucunda ve küreselleşme sürecinde kapitalizmin toplumsal dönüşümünün altyapısını hazırlamak adına farklı coğrafyalarda farklı modeller üzerinden gerçekleştirilmiştir. [2]

Günmüzde mekanı şekillendiren politik iradenin sermaye odaklı bir düşünce yapısı içerisinde olduğu görülmektedir. Kent içerisinde zamanla işlevini kaybeden, terkedilen, bakımsız kalmış veya ıssızlaşmış yapılar ve alanlar, öngörülen dönüşüm senaryosuna uygun olarak tekrar şekillendirilmektedir. koşullandırılmaktadır. Bu koşullandırma ve dönüşüm işlemi için farklı metodlar izlendiği görülmektedir.

• 
  
  Yeniden Geliştirme
  
  
  
  Yeniden geliştirme, ciddi olarak bozulmuş ve korunacak değeri olmayan yapıların bulunduğu bölgelerde kabul edilen bir yaklaşımdır. Yerel yönetimler için bu yaklaşım, arazinin maksimum kullanımı, daha yüksek zemin alanı ve şehir merkezine kalifiye emek grupların çekilmesi ve yeni aktivite alanlarının katılımı ile avantajlı görünmektedir
  
  
  

• 
  
  Rehabilitasyon
  
  
  
  Rehabilitasyon, planlı olarak gelişmiş ancak zamanla yıpranmış, yoğunluğu artmış ve işlevlerini yerine getiremeyen bölgeleri tekrar değerli hale getirme yöntemidir. Mevcut bölgenin yapısının korunarak, koruma, tamir ve restore edilmesi temeline dayanmaktadır.
  
  
  

• 
  
  Entegrasyon
  
  
  
  Bu yöntemle, kent kimliği korunurken, mevcut binaların yanına yeni binaların katılımıyla zengin bir çevre yaratması işlemidir. Mevcut olanların çevresinde konumlandırılacak yeni yapılarda çağdaş mimarlık örnekleri de ortaya konabilmektedir.
  
  
  

• 
  
  Yeniden Canlandırma
  
  
  
  Sosyo-kültürel, ekonomik ya da fiziksel açılardan bir çöküntü süreci yaşamakta olan kentsel alan parçalarının, çöküntüye neden olan faktörlerin ortadan kaldırılması ya da değiştirilmesi sonucu, o alanın tekrar hayata döndürülmesi, canlandırılması yöntemine verilen isimdir. [3]
  
  
  

Kentsel dönüşümün hangi yöntem üzerinden gerçekleştirileceğinin yanısıra, bu projeye dahil olacak aktörlerin belirlenmesi ayrı bir tartışma konusudur. İngiltere’deki örnekleri incelediğimizde kentsel dönüşüm projelerinin stratejik ortaklıklar üzerinden yürütüldüğü görülmektedir. İş geliştirme firması, sermayedar, mülk sahibi, planlamacı/tasarımcı, yüklenici ve yerel yönetimler bu ortaklıkların içerisinde yer alan en önemli aktörler olarak göze çarpmaktadır. Bu tip ortaklıklar sayesinde yatırımcı, yönetici ve kullanıcının katılımı sağlanarak, gerçekleşecek projenin belli bir mütabakat çerçevesi içerisinde planlanması ve uygulanması öngörülmektedir. [4]

Günümüzde, özellikle büyükşehirlerde kentsel dönüşüm başlığı altında birçok planlamanın ve projenin hayata geçirilmeye çalışıldığı görülmektedir. 2004 ve 2005 senelerinde çıkarılan yasalar sayesinde de kentsel dönüşüm kavramının yasal altyapısı hazırlanmıştır. Bunun neticesinde Başbakanlığa bağlı kurumlar olan TOKİ (Toplu Konut İdaresi) ve Özelleştirme İdaresi Başkanlığı birçok önemli dönüşüm kararında etkin rol oynamaktadır. Son dönemde kamu arazilerinin de özelleştirme yöntemiyle kentsel dönüşüm kapsamına alınarak tekrar yapılandırılması gündeme gelmiştir.

3. KARAYOLLARI 17. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ ARAZİSİ

İstanbul’un Zincirlikuyu ve Boğaz Köprüsü bağlantı yolu gibi iki yoğun aksının kesişiminde yer alan Karayolları 17. Bölge Müdürlüğüne ait arazinin, ilk olarak özelleştirme yolu ile daha sonra da kentsel dönüşüm kapsamına alınarak bu alanın tekrar planlanması gündeme getirilmiştir. Karayolları arazisinin geçmişi 40 sene öncesine dayanmaktadır. Boğaziçi Geçiş Yolu projesi kapsamında kamulaştırılan arazilerden arta kalan bir bölge olan bu arazide Karayolları 17. Bölge Müdürülüğüne ait 13 katlı bölge müdürlüğü binası, lojmanlar, misafirhane, işletme binaları, hangarlar, futbol sahası, çocuk parkları ve koruluk bulunmaktaydı.Açık alanları ile beraber toplam alanı 126.500 m2 olmasına karşın yapı yoğunluğu düşük olarak plananmıştır. Mimar Mehmet Konuralp’in projelendirmiş olduğu Bölge Müdürlük binası 2004 senesinde modern mimarlık örneği olarak kabul edilerek Tabiat ve Kültür varlıklarını Koruma Kurulu tarafından tescillenmiştir. Yapı İstanbulluların gündelik yaşamında da şehrin ilk çok katlı simgesel yapısı olması bakımından toplumsal hafızanın bir parçasıdır. Yüksek katlı yapıların olmadığı dönemde bu eser İstanbulun gökdelenlerinden biri olarak görülmüştür. [5]

Milli Emlak Genel Müdürlüğü 2002 ve 2004 senelerinde bu arazinin satışı için kapalı zarf usulü ihale gerçekleştirmiştir. Ancak bu ihalelerin sonucunda arazi için bir alıcı bulunamamıştır. 2004’teki ihaleden hemen sonra III. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından yapı tescillenmiştir. Kurulun tescil kararına göre “ Silüet etkisinin düşünülmüş olması dolayısıyla İstanbul kentinde yapılan yüksek yapıların tarihi içinde önemli aşama ve mimari yaklaşım ürünü olması yapılışı ve sonrasında Türkiye’de gelişen yapım sistemlerinin ve malzemelerinin kullanılması ve üretimi konusunda önemli bir aşam ve tesislerin kurulması açısından başlangıçnoktası oluşturması mimari lüteratürde ve eğitim yayınlarında yer almasının yanında mimarlık fakültesi eğitim sürecinde kullanılan örnek yapılardan olması, Türkiye’de 20. yy. Mimari üretimleri içerisinde özellikle Zincirlikuyu – Levent aksı üzerinde daha sonra oluşan yüksek yapılar dizisi içinde başlangıç noktası ve kentsel simge oluşturması, tasarım ve planlama anlayışı açısından günümüz fonksiyonlarına da cevap verebilecek bir mimariye, planimetrik düzene ve esnekliğe sahip olması nedenleriyle korunması gerekli kültür varlığı tesciline karar verildi.” denilmiştir. [6]

Bakanlar Kurulu tarafından 2005 senesinde tekrar satışına karar verilen arazi için Bayındırlık ve İskan Bakanlığı plan hazırlıklarına başlamıştır. Bu sene içerisinde 3 kez imar plan değişikliği teklifinde bulunulsa da Anıtlar Kurulu tarafından plan kabul edilmemiştir. Aynı sene içerisinde Haziran ayında 5366 sayılı “Yipranan Tarihi Ve Kültürel Taşinmaz Varliklarin Yenilenerek Korunmasi Ve Yaşatilarak Kullanilmasi Hakkinda Kanun” mecliste onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Şubat 2006 yılında yapılan teklifte ise imar plan değişikliği İstanbul Büyükşehir Belediye meclisinde görüşülmeden Belediye Başkanı tarafından onaylanarak ilgili yerel yönetim olan Beşiktaş Belediyesine gönderilmiştir. Beşiktaş Belediyesi 1/1000 planları askıya almış ve itiraz süreci başlatılmıştır. Bu planlara göre bakanlık arazinin resmi kurum alanından çıkarılarak turizm, kongre merkezi, kültürel tesis ve yeşil alan olarak kullanılmasını önermiştir.

İstanbul Mimarlar Odası, İnşaat Mühendisleri Odası ve Şehir Plancıları Odası planla ilgili olarak kamu yararı gözetilmediği gerekçesiyle Beşiktaş Belediyesi aracılığı ile Bayındırlık ve İskan Bakanlığı'na itiraz etmiştir. Ağustos 2006’da Milli Emlak tarafından yapılması planlanan ihale gelen itirazlar yüzünden iptal edilmiştir.

Bundan sonra Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından plan çalışmalarına tekrar başlanmıştır. Konut, rezidans, kültür merkezi, alışveriş merkezi ve otel gibi yapıların yapılabilmesi için Özelleştirme İdaresi Başkanlığı imar planı çalışmalarını sürdürmüş ve Kasım 2006 imar planı çalışmaları tamamlanmıştır. Özelleştirme Yüksek Kurulu tarafından onaylanan 1/5000 ölçekli ana plan ve 1/1000 ölçekli uygulama planı önce görüş almak için Büyükşehir Belediyesine daha sonra Anıtlar Kuruluna gönderilmiştir. Mimarlar Odası ve Şehir Plancıları Odası imar plan değişikliğiyle alakalı yargı yoluna gitmeyi tercih etmiştir.

Arazinin satışı için ihale hazırlıklarına başlanmıştır. Arazinin toplam alanı 96.500 m2, satış fiyatı ise Bakanlar Kurulu tarafından biçilen değere göre 460 milyon YTL’nin üzerinde olması tahmin edilmiştir. Binanın yeni imar durumuna göre 2.8 emsal karşılığında bodrum katlar hariç toplam 237 bin metrekarelik inşaat yapılabileceği öngörülmüştür. Bina yükseliği ise mevcut anıt yapının en fazla 1.5-2 katı kadar olabilecek şekilde planlanmıştır.

Mart 2007 itibariyle süregelen itirazlara rağmen satış ihalesi Maliye Bakanlığı tarafından gerçekleştirilmiştir ve ihaleye 10 adet firma ve ortak gayrimenkul girişimi katılmıştır. İhalenin gerçkeleşmesinden hemen önce daha sonra çıkabilecek hukuki sorunları aşabilmek için arazi Karayolları Müdürlüğü’nden Tekel’e devredilmiştir. Satış ihalesinin sonucunda Türk bir firma olan Zorlu Grubu araziyi 800 milyon $ karşılığında satın almıştır. Projenin yaklaşık 300.000 m2lik bir alan kaplayacağı ve tamamlandıktan sonra 3 milyar $ ‘dan fazla değere sahip olacağı belirtilmiştir.

Nisan 2007 içerisinde satışın iptali için KESK’e bağlı Yapı-Yol-Sen ÖYK kararının iptali için Danıştay’da dava açmıştır. Arazinin TEKEL’e devrinin hukuksuz olduğunun öne sürülmesinin yanı sıra ÖYK’nın sadece kuruluşların özelleştirilmesi konusunda yetki sahibi olduğu ve arazi satışını gerçekleştiremeyeceği belirtilmiştir. Kamulaştırma ile alakalı kanuna göre daha önceden kamulaştırılmış bir arazinin kamulaştırma amacının dışında kullanılması mümkün değildir. Ayrıca Karayolları 17. Bölge Müdürlüğü'nde çalışan sendikaya üye kamu çalışanlarının oturdukları lojmanları boşaltmalarının da istendiği ifade edilen dilekçede, çalışanların evlerinden çıkarılmalarıyla telafisi güç ve imkansız zararların doğacağı öne sürülerek, dava sonuçlanıncaya kadar işleminin yürütmesinin durdurulması da talep edilmiştir.

Temmuz 2007’de Zorlu Grubu arazide gerçekleştireceği proje için uluslararası bir yarışma amıştır. İlk aşamada yarışmaya katılacak grupların tercihlerinin yapılması için belli kriterler belirlenmiştir. En az 100.000 m²’lik kentsel kullanım alanının, kavramsal düzeyden ihale dosyasına kadar bitirilmiş olması, uluslararası ve ulusal ödüller alınmış olması, uluslararası yayınlar ve uluslararası jüri üyelikleri görevlerinde bulunulmuş olması, ön seçim için uygulanacak temel ölçütler arasında gösterilmiştir. Yarışmanın ilk aşaması geçildikten sonra 14 adet yerli-yabancı mimarlık şirketi katılmaya hak kazanmıştır.

Eylül 2007’de Yol-Yapı, Altyapı Bayındırlık ve Tapu Kadastro Kamu Emekçileri Sendikasının (Yapı-Yol Sen) tarafından açılan davalar sonuçlanmıştır. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, İstanbul Levent’teki 96 bin 505 metrekarelik Karayolları Genel Müdürlüğü arazisinin, özelleştirme kapsamına alınmasına, Tekel’e devrine ve Zorlu Gayrimenkul Geliştirme ve Yatırım A.Ş’ye satışına ilişkin 3 Özelleştirme Yüksek Kurulu (ÖYK) kararının yürütmesinin durdurulması istemlerini reddetmiştir.

2008’in Şubat ayında yarışmanın 4+1 finalistleri gecikmeli de olsa açıklanmıştır. Emre Arolat, Tabanlıoğlu, Han Tümertekin, Cafer Bozkurt+Mete Arat ın yanı sıra ERA Şehircilik yedek finalist olarak son aşamada yerlerini aldılar.

Mart 2008 tarihinde Karayolları 17. Bölge Müdürlüğünün bulunduğu arazinin ilk sahipleri tarafından satışın gene kamulaştırma yasasına aykırı olduğu gerekçesiyle dava açılmıştır. Davayı açan 3 mal sahibinin avukatı arazinin kamulaştırma vasfından çıkarılıp satışa çıkarılması halinde yasaya göre ilk olarak eski sahiplerine teklif edilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Bu ay içerisinde ayrıca yarışma sonucu dava ve itirazlar yüzünden gecikmeli olarak açıklanmıştır. [7] Emre Arolat ve Tabanlıoğlunun yarışmanın final aşamasında kurmuş olduğu konsorsiyumun tasarlamış olduğu proje birinci oldu ve uygulamaya hak kazanmıştır. Projelerin belirlenmesi sürecinde Anıtlar Kurulunun son aşamada neredeyse seçici bir kurul pozisyonuna getirilmesi bir takım tartışmalara neden olmuştur.

Mayıs ayında odalar ortak bir bildiri yayınlarken, Mimarlar Odasının açmış olduğu dava sonuçlandı ve ÖYK’nın yaptığı imar planı değişikliğini yürütmeyi durdurma kararı alındı. Danıştay'ın Nazım İmar Planı'nın yürütmesini durdurma gerekçesinde "İstanbul Boğaziçi Alanının kültürel ve tarihi değerlerini ve doğal güzelliklerini kamu yararı gözetilerek korumak ve geliştirmek ve bu alandaki nüfus yoğunluğunu artıracak yapılanmayı sınırlamak için uygulanacak imar mevzuatını belirlemek ve düzenlemek amacıyla çıkarılmış bulunan Boğaziçi Kanunu'nun anılan maddesinde yer alan sınırlamanın, sadece konut yapımı için geçerli olduğunu, dava konusu plan değişikliğinde belirtilen nitelikte yapılacak yapılar için Yasada bir sınırlama öngörülmediğini kabul etmek, Kanun'un açık hükmü karşısında mümkün değildir" denilmiştir. Zorlu Grubu, yargı sürecinin devam ettiğini ve bu kararın nihai olmadığını söyledi ancak tepkilere yol açmamak için halen hafriyatı devam eden inşaatı durdurduklarını açıklamıştır. Yürütmeyi durdurma kararına Zorlu Grubu tarafından itiraz edilmiştir. 2008 Haziran ayında yürütmeyi durdurma kararına itiraz kabul edilmiş ve Zorlu grubu inşaata devam etmiştir.

Nisan 2009’da Şehir Plancıları odasının 2006 senesinde açmış olduğu iptal davasının neticesinde Danıştay tekrar yürütmeyi durdurma kararı almıştır. Kararda, Boğaziçi Kanunu’nun 1. maddesi anımsatılarak, mevzuata göre, Boğaziçi’nin kültürel ve tarihi değerlerinin, doğal güzelliklerinin korunması, bu alandaki nüfus yoğunluğunu artıracak yapılanmaların sınırlandırılması gerektiği vurgulanmıştır. Mevzuata göre, Boğaziçi alanındaki bir taşınmaz üzerinde, ancak taban alanı kat sayısı yüzde 15 ve 5 katı geçmemek şartı ile konut yapılabileceğinin vurgulandığı kararda, söz konusu konut tanımının, Zorlu’nun satın aldığı arazi için de geçerli olduğu ifade edildi. Kararda buna göre, bu bölgede yapılacak yapılardaki maksimum yüksekliğin “tescilli idari blok binasından uzaklık ile bağlantılı olarak, 1.5 ile 2 misli yüksekliğini aşamayacağı ifade edilmiştir.

Davalı Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı’nın, bu kararı temyiz etme hakkı bulunmaktadır. Zorlu Grubu kendilerine henüz bir tebliğ ulaşmadığını belirterek inşaata devam ettiklerini açıklamıştır. [8]

3. SONUÇ

Satış, imar değişikliği ve tercih edilen proje üzerindeki tartışmalar halen sürmektedir. Bu sürecin ülkemizdeki kentsel dönüşüm hareketinin işleyişi hakkında bize bir takım ipuçları verdiği kesindir. Bahsettiğimiz bu örnek üzerinden değerlendirecek olursak yürütme organlarının kentsel dönüşüm başlığı altında büyükşehirlerdeki bir takım görece değerli arazilerin satışını büyük bir ihtiras ile sürdürdüğü görülmektedir. Bu süreçte bir takım denetim mekanizmalarının atlanarak merkezden alınan kararların uygulanması üzerinde ciddi bir ısrar göze çarpmaktadır.

İhale sürecine kadar yaşanan planlama sürecinde yerel yönetimlerin, sivil toplum kuruluşlarının ve resmi kurum/kurulların mümkün olduğunca etkisiz bırakıldığı ve meselenin sürekli yargı organlarınca çözüme ulaştırılmaya çalışıldığı görülmektedir. Arazinin mülkiyeti ile alakalı ortaya çıkan sorunlar ise yürütme organlarının yıllar önce kamulaştırılmış bir arazi üzerinde yapmış olduğu planlamanın sorgulanabilir olduğunu göstermektedir.

Bunun yanında 2005 senesi içerisinde 3 kez iptal edilen imar plan değişikliği önerilerinden sonra dönüşüm ile alakalı kanunların yürürlüğe sokularak bazı kurumların sadece danışma ve görüş alma mercilerine dönüşmesi oldukça manidar karşılanabilir. Mart 2007’de gerçekleşen ihaleden hemen önce arazinin mülkiyetinin doğabilecek hukuki sorunlar öngörülerek Tekel’e devri kullandığımız mesleki jargon içerisinde açıklanması çok kolay olmayan bir olaydır.

Şehrin merkezinde yer almasına rağmen yaklaşım açısından biraz talihsiz bir konumda olan Zorlu Center arazisi üzerinde gerçekleştirilecek projenin bölgede ciddi bir yoğunluk yaratacağı gerçektir. Projenin kentsel açıdan yaratacağı etkilerin göğüslenmesi adına hangi planlamaların yapıldığı yada hangi önlemlerin alındığını açıkçası bu süreç içerisinde çok net okuyamamakla beraber henüz projenin kendisinin de akıbetinin muğlak kaldığı ortadadır.

Sürece dahil olan aktörleri tekrar incelediğimizde yurtdışında izlediğimiz örneklerden farklı bir biçimde herhangi bir uzlaşma yada tartışma ortamının yaratılmaya çalışılmadığı hatta mümkün olduğunca bundan uzak durulduğunu görmekteyiz. Yürütme organları tarafından yasal altyapısı hazırlanan ve planlaması neredeyse salt sermaye birikimini yönlendirme amacıyla organize edilen bu özelleştirme ve dönüşüm hareketi ülkemizde yürütülen diğer örneklere de bakıldığında bir yöntem haline gelmiştir.

KAYNAKLAR

[1] D. Harvey, 2006, “Postmodernliğin Durumu”, Çev.S. Savran, Metis Yayınevi, İstanbul

[2] Z. Görgülü, 2007, “Kentsel Dönüşüm ve Ülkemiz”, TMMOB İzmir Kent Sempozyumu, İzmir, 767-780

[3] E.Kamacı, H.T. Örmecioğlu, 2005, “Kentsel Sit Alanlarında Kentsel Dönüşüm Problematiği:Antalya Kaleiçi”, Ankara

[4] P.Roberts, H.Sykes, 1999, “Urban Regeneration”, Sage Publications, London

[5] http://www.arkitera.com/h11145-karayollari-17-bolge-mudurluk-kompleksi-uzerine-mehmet-konuralp-ile-soylesi.html (Erişim Tarihi:02.06.2009)

[6] http://www.arkitera.com/h11215-karayollarinda-tescilli-bina-sikintisi.html

(Erişim Tarihi:02.06.2009)

[7] http://www.arkitera.com/h19271-o-araziyi-devlete-vermistik-madem-sattiniz-bize-donsun.html

(Erişim Tarihi:02.06.2009)

[8] http://www.arkitera.com/h41199-zorlu-centerda-danistay-karari-tebligine-kadar-insaata-devam.html (Erişim Tarihi:02.06.2009)

(Bu çalışma 15.06.2009 tarihinde yapılmıştır.)

Taksim Cumhuriyet Meydanı Üzerine

TAKSİM CUMHURİYET MEYDANININ MEKANSAL ANALİZİ

Alper Çakıroğlu
Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir Planlama Doktora Programı

1. GİRİŞ

Meydanların, bulundukları kentlerin geçmişini ve karakterini yansıtan, simgesel öğeler içeren ve biçimsel anlamda geometrik kavramlarla ifade edilebilecek kentsel mekanlar olduğu görülmektedir. Bu alanların, günümüzde sürdürülen kentsel politikalara da bağlı olarak sosyal canlılığın ve aktivitelerin odak noktası olma potansiyeline sahip olduğu bir gerçektir. Bunun yanında kentleşmenin 19. yy sonlarından itibaren hızlanması ve kentlerin birden fazla merkeze sahip olması ile beraber özellikle tarihi meydanların niteliklerini kaybetmeden kentin bir parçası olmayı sürdürmelerini sağlamak başlı başına bir problem haline gelmiştir.

Geleneksel kentlere bakıldığında coğrafyadan bağımsız olarak meydan ve kent merkezlerinin benzer niteliklere sahip olduğunu söylenebilir. Sanayi devrimi sonrasında da özellikle Avrupa ülkelerinde bir kamusal/kentsel mekan olarak “meydan” kavramından bahsederken ortak bir anlam çatısı altında benzer tarihsel bağlam ve biçimsel öğeler eşliğinde bu konu tartışılabilmektedir. Bu örnekler sayesinde de meydan için genel bir tanım yapmak mümkün olmaktadır. Kevin Lynch’e göre meydanlar kentsel mekanlarda oluşturulmuş yoğun aktivite odaklarıdır. (Marcus&Francis 1998) Kent içinde genellikle anıtsal ve simgesel yapıların etrafında oluşan, bunun yanında ticari ve sosyal faaliyetlerin yoğunlaştığı, benzer fiziksel özelliklere sahip kentsel mekanların meydanları tanımladığı söylenebilir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde idari ve dini yapıların gölgesindeki Sultanahmet ve Beyazıt Meydanları İstanbul’un iki önemli kentsel meydanıydı. Cumhuriyet kurulduktan sonra İstanbul’un yeni meydanı şehrin yeni yerleşim bölgesindeki Taksim Cumhuriyet Meydanı olmuştur.

Bu çalışmada, meydan kavramı kısaca tanımlanarak İstanbul’un en önemli noktası olduğu iddia edilen Taksim Cumhuriyet Meydanının yakın tarih içerisinde geçirdiği değişim anlatılacak ve bu fiziksel değişimin arka planında gerçekleşmiş olan bazı sosyal, politik ve ekonomik olaylar üzerinden bir değerlendirme yapılacaktır.

2. TAKSİM CUMHURİYET MEYDANI

17.yy ile beraber kapitülasyonların koruması altında olan Avrupalı nüfusun Grand Rue de Pera’ya yerleşmeye başlaması (Dökmeci&Çınarcı, 1990) ve 1732 senesinde I. Mahmut’un Istanbul’un su problemine çözüm olması için inşa ettirdiği Maksem ile beraber bu bölge canlanmaya başlamıştır. 18.yy’da bölgenin nüfusunun Avrupa’daki kültürel ve ekonomik faaliyetlerinde etkisiyle arttığı görülmektedir. 19.yy sonunda kentin Pera bölgesinin hızla gelişmeye başlaması, Galatasaray-Taksim aksının giderek yoğunlaşması ve nüfus yapısının kozmopolit bir hal alması kentin merkezini de yavaş yavaş bu bölgeye kaydırmıştır.

1780 yılında modern bir orduya ihtiyaç duyulması neticesinde bölgede askeri yapıların yapılmasına başlanmıştır. 1806 senesinde III. Selim tarafından Topçu Kışlası inşa edilmiş, kışlanın batı tarafında kalan boşluk talim alanı olarak kullanılmıştır. Bunun yanında Mecidiye Kışlası, Gümüşsuyu Askeri Hastanesi ve Gümüşsuyu Muzika-I Humayun Kışlası inşa edilmiş, yapılı alanının askeri binalar sayesinde genişlemesiyle diğer yapılaşmaların da önünü açılmıştır.(Karaman&İçözen, 1986) 20.yy başında çok katlı apartmanların inşa edilmesi ve araç trafiğinin artması ile çevre yeniden dönüşmüştür. 1920’lerin başında İstanbul işgal altında iken Topçu Kışlası askerlerin barınma yeri haline gelmiştir ve avlusu futbol sahası olarak kullanılmıştır.

Cumhuriyetin kurulması ile beraber 1928 senesinde inşa edilen anıt sayesinde İstanbul’un yeni meydanı ortaya çıkmıştır: Taksim Cumhuriyet Meydanı. (Gülersoy, 1986) İtalyan Heykeltıraş Pietro Canonica tarafından yapılan ve Türkiye Cumhuriyetin kuruluşunu betimleyen anıtın etrafında, insanların toplanacağı düşünülerek mimar Giulio Mongeri tarafından çevre düzenlemesi yapılmıştır. (Arslan, 2006) Anıtın etrafındaki yapıların radyal planlamayı çevrelemesi sayesinde meydan fiziksel olarak tanımlı bir hale gelmiştir.

Anıtın inşası ve yapılan çevre düzenlemesinin 1940’taki yıkıma kadar meydanı biçimlendirdiği görülmektedir. Bu dönemde, Vali Lütfi Kırdar’ın başlattığı imar hareketi ile beraber mimar H.Prost ‘un kentsel tasarımını hayata geçmiştir. Bu kapsamda Topçu Kışlası yıkılarak bir kısmı meydana katılmış, kalan kısmı ise Taksim Gezisi içinde kalmıştır. (Cezar, 1965)

1970’lerin başında meydan bütünlüğünü bozacak bir hamle olarak, Talimhane tarafında Cumhuriyet caddesinin başlangıcında yeralan Kristal Gazinosu blokunun yıktırılmıştır. Yıktırılan diğer önemli binalar AKM’nin yerinde olan Elektrik idaresinin yabancı müdürü için yapılan konak ve The Marmara oteli yerinde Osmanlı Bankasının Fransız Genel Müdürüne ait barok konaktır. Bu binalar dönemin uslubunu yansıtan hem de düşey ölçüyü belirleyen değerli binalardı. 1976 senesinde o zamanki ismiyle Intercontinental oteli, 1978 senesinde AKM hizmete girmiştir. (Kılınçarslan, 2005) Meydana doğu yönünde güçlü bir sınırlayıcı gelmesi alanın tanımına güç katsa da cephesini modern yorumu ve çevrede ki binalarla estetik uyumu uzun yıllar mimarlık çevrelerinde tartışılmıştır. AKM ve The Marmara otel yapılarının yüksekliği önceki tarihsel yapı yüksekliklerinin 4-5 kat üstüne çıkmış, bu binalar yanında Meydan’ın güney ve doğu cephesindeki diğer yeni binalarla düşey ölçek değişime uğramış Anıt ve çevresindeki meydan tarihsel etkisini kaybeder duruma girmiştir.

1987 senesinde Taksim Cumhuriyet Meydanı ile ilgili bir yarışma düzenlenmiştir. Mimar Vedat Dalokay’ın birinci olduğu yarışma da bu projenin kavramsal arkaplanını incelediğimizde Taksim Meydanı İstanbul’un tartışmasız en önemli noktası ve turistik çekiciliği nedeniyle Türkiye’nin dışa açılan penceresi olarak görülmekte, bu yüzden karakter olarak yerelliği yani Anadolunun zengin kültürünü yansıtması öngörülmektedir. Projenin belki de en dikkat çekici özelliği Taksim’in daha önce hiç sahip olmadığı şekilde boğaz silüetiyle görsel ilişkisinin sağlanıyor olmasıdır. (Yapı, 1988)

90’lardan sonraki sürece baktığımızda ise meydan üzerinde sürekli kısmi düzenleme çalışmaları yapıldığı görülmektedir. Bu çalışmalar, araç ve yaya trafiğinin yeniden şekillendirilmesi yada meydana ait peyzaj elemanlarının değiştirilmesi üzerine olmuş ve genel anlamda geçmişteki örneklere benzer bir planlama yapılmamıştır.

Son yıllarda estetik değerini kaybettiği ve bakımının maliyetli olduğu iddia edilen AKM’nin yıkılarak, yerine modern bir kültür merkezinin yapılması tartışması gündeme gelmiştir. Bu döneme damgasını vuran başka bir tartışma ise meydana yapılması düşünülen dini yapı üzerine olmuştur. Aynı tartışma günümüzde de sürmektedir. Bunun yanı sıra Taksim Makseminin bir Cumhuriyet Müzesi haline getirileceği de son aylarda Büyükşehir Belediyesi tarafından dile getirilmiştir. [1]

3. DEĞERLENDİRME

Taksim Cumhuriyet Meydanı’nın geçirdiği değişim süreci içerisinde, belli kırılma noktaları göze çarpmaktadır. Meydan adına ilk hareketin askeri yapıların inşası ile başlayan yoğun iskan süreci olduğun söylenebilir. Bu süreç içerisinde, Pera bölgesinin popülerliğinin artması ve nüfus yapısının zenginleşmesi ile ilişkilenmesi de ayrı bir etkendir. İkinci olarak Cumhuriyet Anıtının inşası ile beraber meydanın çevre düzenlemesinin yapılması ile klasik meydan tanımının alana yansıdığını söyleyebiliriz. Özellikle anıtın etrafındaki yapılaşmanın mekanı tamamlayan bir hal alması ile birlikte 1925-40 seneleri arasında meydanın nispeten tanımlı bir hacim içerisinde yer aldığı görülmektedir. Üçüncü kırılma noktası ise 1940’daki yıkım ve yapım hareketi ile Taksim Cumhuriyet Meydanının modern kentleşme hamlesine eklemlendirilmesidir. Bu hareketin meydanın sınırlarını ciddi bir şekilde genişlettiğini, bu sayede anıtın etkisinin azaldığı söylenebilir. Bu kentsel tasarım hareketinin köklerini, Paris’te Hausmann’ın gerçekleştirdiği dönüşüm içerisinde bulunmaktadır. Buna benzer başka bir uygulama da Newyork’ta Moses tarafından hayata geçirilmiştir. Osmanlı İmparatorluğunun son döneminde modern ordu için ihtiyaç duyularak inşa edilen yapılardan biri olan Topçu Kışlasının yıkılması kentsel belleği kesintiye uğratmıştır.

Bundan sonra kırılma noktası olarak tariflenebilecek başlı başına bir hareketten söz etmek mümkün değildir. İrili ufaklı eklenmeleri biraraya getirirsek, AKM, Intercontinental ve Sheraton otelleri gibi büyük yapıların inşası meydana farklı bir ölçek anlayışı getirmiş ve Cumhuriyet Anıtının etkisini kaybetmesine neden olmuştur. Daha sonraki bir hareket, 80’lerde Tarlabaşı bulvarının açılması ile Taksim Cumhuriyet Meydanı geç modernist bir yıkım hareketine daha tanıklık etmiştir. Bölgedeki trafik düzeninin farklılaşması ile beraber meydanın eski etkisinden uzaklaştığını ve artık neredeyse tanımını kaybettiği görülmektedir. Cumhuriyet Anıtı tanımsız bir boşlukta yüzer duruma gelmiştir.

Tüm bu süreçlerin sonucunda Taksim Cumhuriyet Meydanının bugünkü durumu adına bir değerlendirme yaparsak, yakın tarih içerisinde planlamalar ve eklentilerle meydanın özgün yapısını giderek kaybettiği görülmektedir. Meydan bugünkü haliyle en önemli kullanıcısının motorlu araçlar olduğu, yayalar için sadece bir aktarma noktası haline gelen, fiziksel sınırlarının tariflenmesi zor olan, geniş bir boşluk halini almıştır. Sadece meydanın değil etrafındaki yapıların da (Maksem ve Taksim Gezisi) kaderine terkedildiğini söylemek yanlış olmaz. Bu bakımdan Taksim Cumhuriyet Meydanı ile alakalı birçok fikir ve projenin gündemde olmasına rağmen, son dönemde çok başarılı bir uygulama yada düzenleme yapıldığı söylenemez. Yakın tarihte yapılan birbirinden bağımsız müdahaleler sayesinde alanın kendi içinde tutarsız, çevresiyle ilişki kurmakta zorluk çeken ve en önemlisi meydan tanımından uzak bir mekan halini almıştır. 1925-1940 arasında anıtın etkisi altında oluşan meydan, zaman içinde tutarlı bir dönüşüm geçirememiştir.

Fiziksel ve biçimsel açıklamaların ötesinde Taksim Cumhuriyet Meydanı’nın yaşadığı değişimin çok farklı toplumsal ve politik arkaplanları vardır. Ilk üç kırılma noktasının çok sıkı bir politik arkaplanı olduğunu söylemek mümkündür. İlk olarak Osmanlının modernleşme hareketinin askeri yapılanmaya yansıması ve bu durumun bölgedeki yapılı alanların artışını hızlandırması, daha sonra Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunu betimleyen bir simgenin burada yani kentine en hızlı gelişen, en kozmopolit noktasında yer alması ve son olarak modern kent düşüncesi ile gerçekleştirilen kentsel tasarım ile imparatorluğa ait anıtsal bir yapının yıkılarak onun yerine geniş bir park ve toplanma alanının inşa edilmesi bu hareketlerin geri planında hep politik bir altyapının olduğunu bize söylemektedir. Bu hareketlerin ortak anafikri ise “modernleşme” kavramıdır.

20.yy başında bu bölgedeki sosyal yapının zenginliği ve meydan etrafındaki yerleşimlerin buna göre biçimlenmesi ise ayrı bir etkendir. Beyoğlu’nda kentsoylu burjuva ve uzmanlaşmış meslek grupları yer alırken, Tarlabaşı bölgesi küçük burjuva ve levantenler için bir yaşam alanı olmuştur. Taksimin etrafında bu dönemde çok farklı etnik grupların yer alması da nüfus yapısının çeşitliliğini yansıtmaktadır. Ancak varlık vergisi gibi devlet politikaları ve toplumsal olaylar nedeniyle bu bölgedeki sosyal yapının belli bir tarihten sonra giderek farklılaştığını görüyoruz. Özellikle 6-7 Eylül 1955’teki şiddet eyleminden sonra da Beyoğlu semti sadece fiziksel değil sosyal açıdan da yıpranmıştır. Bu süreçler de Taksim’deki insan profilinin dönüşmesine etki etmiştir. Özellikle 17. yy’dan sonra buraya yerleşmiş olan farklı dine mensup sosyal topluluklar bu olaylar sonrasında ekonomik açıdan zarara uğratılmıştır. Belki bugün bu bölgenin bu kadar sahipsiz kalmasının sebebi gerçek kullanıcıların uzun süre önce burayı terketmiş olması olarak gösterilebilir.

Bir meydan olarak şu an sadece ulusal törenler, yılbaşı, askere uğurlama ve sportif başarı kutlamaları gibi etkinliklere tanıklık etmesine rağmen, yakın geçmişte Taksim Cumhuriyet Meydanı çok popüler bir toplanma alanı olmuştur. 1961 Anayasasıyla insanlara daha geniş ifade haklarının tanınması neticesinde, topluluklar bu meydanda isteklerini dile getirme şansı bulabilmiştir. Ancak 1977’deki İşçi Bayramı kutlamalarında sırasında yaşanan olaylar sebebiyle 80’lerden itibaren meydan, bu tip toplanma eylemlerine kapatılarak önemli bir işlevini yitirmiş, ancak politik gruplar özellikle muhalif kesim için her zaman önemini korumuştur.Bugün halen olası izinsiz eylemlere karşı gün içinde geniş güvenlik önlemleri ve gözetim hali meydanda hissedilmektedir. Bu durum aslında iktidarın yaratmak istediği kamu anlayışının bir örneğidir.

1986 senesindeki Büyükşehir Belediye Başkanı Dalan’ın gerçekleştirdiği imar hareketinden hemen bir sene sonra düzenlenen yarışmada birinci olan projenin açıklama metninde Taksim Cumhuriyet Meydanı’nın İstanbul’un en önemli noktası olduğu dile getirilmektedir. Bu alanda yapılacak tasarımın Taksim’in kendine özgü canlılığını ayakta tutmak adına yapılacak düzenlemelerin Anadolu ve İstanbul uygarlığını yansıtması gerektiği savunulmaktadır. Enternasyonal mimari tarzdan uzak bir dili tercih etmesi bakımından mimarın, dönemin post-modernist akımının etkisiyle vernaküler mimariyi yeniden canlandıracak bir dil tercih ettiğini projenin açıklama metinde görülmektedir. (Yapı, 1988)

İlk olarak 1977 senesinde gündeme gelen ve bugün halen tartışılan cami projesi de iktidar sahiplerinin meydan kavramını anlama şeklini göstermektedir. Bu anlayışın Osmanlı İmparatorluğunda dini yapılar etrafında oluşan meydan tanımına öykünülmesinin yanısıra, Taksim meydanında yapılacak bu yapının politik açıdan simgesel bir anlamının da olacağı üstü kapalı bir gerçektir. 1993 senesinde I nımaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu’nun Beyoğlu’nu sit alanı ilan etmesiyle 1/5000 Koruma Amaçlı İmar Planı yapılması gündeme gelmiştir. Bu plan 2009 senesinde tamamlanmış ve Maksem’in Tarlabaşı Bulvarına bakan cephesindeki parsel dini tesis alanı olarak belirlenmiştir. 1994 senesinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi bu imar planı henüz tamamlanmamış iken Gezi Parkı’nın içerisinde bir cami projesi önermiş ancak bir sonuca varılamamıştır. [2] Süregelen bu tip politik altyapılı planlama yaklaşımlarının, bilimsel bir çerçevede açıklanması mümkün değildir.

4. SONUÇ

İstanbul gibi birçok merkezi olan bir metropolde özellikle Taksim Cumhuriyet Meydanı’na yoğunlaşarak bu alan üzerinden birçok idealin gerçekleştirilmeye çalışılması, halihazırda fiziksel açıdan yeterince problemli olan bu alanının yükünü daha da fazla arttırmaktadır. Taksimin geçmişi ve tarihsel değeri ortadadır ancak modern bir metropolün eski merkezleri ile yeni merkezleri arasında işlevsel dağılımın iyi kurgulanması ve estetik tercihlerinde meydanların kimliğine uygun bir şekilde yorumlanması gerekmektedir.

Taksim Cumhuriyet Meydanı yakın tarih boyunca zaman zaman bir takım politik iradelerin temsiliyet alanı haline gelirken, toplumsal olayların ve süregelen sosyal değişimin etkisiyle, kentsel anlamda niteliksiz bir meydana dönüşmek üzeredir. Bugün meydanın mevcut formu tüm bu müdahalelerin superpoze edilmiş halidir. Bu bakımdan kendi içinde tutarlı olmayan ve sınırları belirsiz bir biçime sahiptir. Yayaların sadece bir aktarma noktası olarak kullandığı ve araç trafiğinin daha ön plana çıktığı bu meydanda, her geçen gün yapılan kısmi düzenlemeler sayesinde durum giderek içinden çıkılmaz bir hal almaktadır. Toplumsal olarak muhafaza ettiği belleğin dışında bir işlevi olmayan, insanların buraya gelmek için değil, burdan başka bir yere ulaşabilmek için uğradığı bu alan, gizli bir ıssızlığa sahiptir.

Bu değerli mekanın bugün yeniden canlandırılmasının sağlanması için, farklı aktörlerin özgün fikirlerini ifade edilebileceği bir platformda, kent kültürünü ve bu meydanın özgün yapısını tekrar tartışmak gerekmektedir. Meydan için planlacak projenin daha fazla yıkım önermemesi ve bütünsel bir yaklaşım ile meydanın fiziksel sınırlarının dışına taşarak, çevre ile olan bağlantılarını tekrar sağlanması öngörülmelidir.

KAYNAKLAR :

Arslan, S., 2006. Anıt ve Meydanlarda Oran ve Ölçek Kavramı Taksim Cumhuriyet Anıtı İncelemesi, Yüksel Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul.

Cezar, M., 1965. 19. yüzyıl Beyoğlu’su, İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi, İstanbul.

Dökmeci, V., Çinarcıi H., 1990. Tarihsel Gelişim Süreci İçinde Beyoğlu, TürkiyeTuring ve Otomobil Kurumu Yayınları, İstanbul.

Gülersoy C., 1986. Taksim: Bir Meydanın Hikayesi, İstanbul Kitaplığı Ltd., İstanbul.

İstanbul Ansiklopedisi, 1994. Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, cilt 7. s.196-200, İstanbul.

Karaman, A., İçözen, E., 1986. Taksim ve Yakın Çevresi Tarihsel Gelişimi, Taksim.

Kılınçarslan, İ., 2005. İstanbul Taksim Meydaninin Yeniden Tasariminda Başlica Konular, UIA Istanbul Congress, Istanbul.

Marcus C. C., Francis C., 1998. People Places Design Guideline For Urban Open Space. Van Nostrand Reinhold Company, New York.

YAPI, 1987. Taksim Meydanı Proje Yarışması, 78, s.29-39, İstanbul.

Internet Kaynakları:

[1] http://www.arkitera.com/h36917-tarihi-maksem-%E2%80%98taksim-cumhuriyet-galerisine-donusturuldu.html (Erişim Tarihi: 02.06.2009)

[2] http://www.arkitera.com/h41496-mimarlar-geldi-gecti-plan-gelmedi.html (Erişim Tarihi: 02.06.2009)